Elite Circulation in Intra-Religious Shiʿi Relations in Qom (94–220 AH)

Document Type : Original Article

Authors

1 Phd Student of History, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran

2 Associate Prof in History, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran

10.22099/jchr.2026.55508.1019

Abstract

 
With the arrival of Muslim migrants in Qom, the city’s social equilibrium was disrupted, and the superior status of the Zoroastrian elites declined. This transformation created the conditions for the emergence of new elites from lower and non-governmental strata, enabling them to consolidate their positions. Nevertheless, familial and intra-sectarian rivalries led to continual shifts in elite status. This study adopts a descriptive-analytical approach and evaluates two key indicators, social assets and the elites’ role in fostering social cohesion or division, to reconstruct their position. The findings indicate that the status of Qom’s elites underwent significant changes in three principal spheres: first, the transition from military activity to landholding and urban administration; second, the acquisition of bureaucratic authority and political power to secure a degree of municipal self-governance; and third, the transfer of power to more concealed layers within the organization of agency (wikāla) and commercial networks. Until 189 AH, leading families concentrated on expanding their financial, social, and military assets. Between 189 and 210 AH, social and political power became the dominant indicator of status. By 220 AH, a relative alignment between financial resources and scholarly capital gained value in relation to ruling authority. Despite this dynamism, the concentration of assets in the hands of the Ashʿarī elite prevented lower-status groups, such as mawālī and Iranians, from entering power structures, ultimately leading the community toward stagnation.
 
 

Keywords

Main Subjects


ابن رسته، احمد بن عمر. (بی‌تا). الأعلاق النفیسه. مصحح: احمد بن اسحاق یعقوبی، بیروت: دارصادر.
ابن حوقل، محمد بن حوقل. (1938م). صوره الارض. بیروت: دارصادر.
ابن حزم، علی بن احمد. (1403ق). جمهره أنساب العرب. مصحح: لجنه من العلماء. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌غضائرى، احمد بن حسین. (‏1364ق). رجال ابن‌الغضائری. ج1، مؤسسه اسماعیلیان.
ابن عبدالوهاب. (بی تا). عیون المعجزات. قم: مکتبه الداوری.
اسکات، ج. گوردون مارشال. (1388). فرهنگ جامعه‌شناسی آکسفورد. ترجمه‌ی حمیرا مشیرزاده، تهران: نشر نی.
برخورداری، محمد. (1400). «جغرافیای تاریخی قم از ورود اسلام تا حمله مغول». پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران. 7 (3)، 34-46.
بیرو، آلن. (1380). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه‌ی ب. ساروخانی، نشر کیهان.
حلى، حسن بن یوسف (1402ق). رجال العلامه الحلی (محمد صادق بحرالعلوم، مصحح؛ ج. 1). الشریف الرضی.
حر عاملی،محمد بن حسن( 1425). اثبات الهداه بالنصوص المعجزات. بیروت: اعلمی، ج 4، ص441.
حموی، یاقوت بن عبدالله(1995م). معجم البلدان. بیروت: دارصادر.
حمیری، عبدالله بن جعفر،(1413). قرب الإسناد (ط - الحدیثة). قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
جمشیدی راد، محمدصادق. (1394). «ورود تشیع به قم و گسترش آن». پژوهشنامه تاریخ ایران اسلامی، 1 (7)، 38-48.
دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه دهخدا. تهران: روزنه.
راش، مایکل. (۱۳۷۷). جامعه و سیاست. ترجمه‌ی منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.
زهره‌کاشانی، علی‌اکبر. (1388). «تاریخ حوزه علمیه قم از تأسیس تا سده چهارم هجری». تربیت اسلامی، 4(13)،89–112.
رحمتی، م. ر. (1395). نقش حکومت‌های ایرانی در فروپاشی دولت‌شهر قم در سده‌های سوم و چهارم هجری. فصلنامه تاریخ ایران اسلامی
سرلک، علی‌محمد. (۱۳۹۲). اشعریان و تأسیس نخستین دولت‌شهر شیعه. قم: ادیان.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد. (1382ق). الأنساب. مصحح؛ عبدالرحمن بن یحیی معلمی، حیدرآباد؛ دائره المعارف العثمانیه.
شعبان‌پور، هدی، بارانی، محمدرضا. (1404). «بررسی تاریخی مناسبات درون مذهبی نخبگان دوازده امامی قم در برابر اندیشه‌های تفویضی(202تا256ق)». پژوهش‌های تاریخی، (2)، 19-38.
شهیدی‌پاک، م. ر. (1400). «فرهنگ و تمدن قم در قرن سوم هجری». پژوهش‌های تاریخی اسلامی، (12)، 30-77.
صفار، محمدبن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلى الله علیهم. قم: مکتبه آیه‌الله مرعشی نجفی، ج‏1.
طبری، محمد بن جریر. (بی تا). تاریخ الامم و الملوک. ج 8، مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بی نا.
عمید، ح.1389.  فرهنگ فارسی عمید ، چ سی‌وهشتم، امیرکبیر.
قمی، حسن بن محمد اشعری. (1427ق). تاریخ قم. محقق محمدرضا انصاری قمی، قم: کتابخانه مرعشی نجفی.
قمى، حسن بن محمد. (1361). تاریخ قم. تهران: توس.
لسترنج، گای. (1933م). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه‌ی عرفان محمود، تهران: علمی و فرهنگی.
مفید، محمد بن محمد. (1413). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. ترجمه‌ی رسولى محلاتى، ج‏2، ص362.
ملطی شافعی، محمد بن احمد. (1413ق). التنبیه و الرد علی أهل الأهواء و البدع. قاهره: مکتبه مدبولی.
مقدسی، محمد بن احمد. (بی‌تا). احسن التقاسیم فی المعرفه الأقالیم. بیروت: دارصادر.
نجاشی، احمد بن على. (1365). رجال النجاشی. ج1، تهران: مؤسسه النشر الإسلامی.
کشى، محمد بن عمر. (1404ق). اختیار المعرفه الرجال (شیخ طوسی). تلخیص: محمدباقر میرداماد، ج2، تهران: مؤسسه آل البیت.
کلینی. (1407). محمد بن یعقوب، الکافی. محمد آخوندی و علی اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (1402ق). فهرست کتب الشیعه و اصولهم و اسما المصنفین و اصحاب الاصول. تهران: مکتبه المحقق الطباطبایی.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (1381). رجال. ج1، حیدریه.
طوسی، محمد بن حسین. (1407ق). تهذیب الأحکام. محقق حسن الموسوی خرسان، ج4، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مدرسی طباطبایی، حسین. (1386ش). میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری. ترجمه‌ی رسول جعفریان، علی قرایی، قم: مورخ.
مدرسی طباطبایی، سید حسین.(1403ش). مکتب در فرایند تکامل؛ نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین. ترجمه: هـ‍. ایزدپناه، مترجم)، تهران: کویر.
مسعودى، على بن حسین. (1384). اثبات الوصیه. قم: انصاریان.
مفید، محمد بن محمد. (1413الف). کتاب المزار- مناسک المزار(للمفید). مصحح: محمد باثر ابطحی، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
ـــــــــــــــــــــ. (1413ب). الإختصاص. مصحح: علی اکبر غفاری و محمود موسوی زرندی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ـــــــــــــــــــــ. (1413ج). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. قم.
هدایت‌پناه، م. ر.، خنجانی. (1395). «روابط علمی حوزه‌های شیعی در قم و اهواز در سده دوم و سوم هجری». تاریخ اسلام، (4)، 7-51.
یاوری سرتختی، م. ج. (1403). «نقش حوزه علمیه قم در پژوهش‌های تاریخ اجتماعی و سبک زندگی شیعیان». پژوهش‌های اجتماعی و فرهنگی، (6)، 23-48.
وبر، ماکس. (۱۳۸۲). اقتصاد و جامعه. ترجمه‌ی عباس منوچهری، مهرداد ترابی‌نژاد و مصطفی عمادزاده، تهران: مولی.
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Cambridge, MA: Harvard University Press.
---------------. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241–258). New York: Greenwood.
Hall, S. (1997). Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. Sage Publications. (Vol. 1, pp. 15-17).
Hayes, E. (2021). Institutions of the Shīʿī Imāmate: Towards a social framework. Journal of Early Islamic Studies, 19(2), 111–132.
Oktan, Y. (2025).The theopolitical impact of Shīʿī narrations on migrations from Kūfa to Qom in the early Hijri period. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 29(1), 1–22. https://doi.org/10.18505/cuid.1744688
Rajani, K. (2021).Between Qum and Qayrawān: Unearthing early Shīʿī ḥadīth sources. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 84(3), 403–425. https://doi.org/10.1017/S0041977X21000460