«بازاندیشی» و «معنابخشی»، کنکاشی در کارکردهای دین (خوانشی تطبیقی از نظریه گیدنز و آموزه­های نهج­البلاغه)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری ، مدرس گروه معارف، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

2 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

10.22099/jchr.2026.55546.1020

چکیده

آنتونی گیدنز، نظریه­پرداز عصر حاضر، با طرح نظریه­هایی «بازاندیشی» و «معنابخشی» در بستر اجتماع و دین، باعث شد معنای دین را در سطح اجتماع بازتعریف کند. دیدگاه او با دیدگاه جریان­های افراطی مادی­گرا که برخاسته از مدرنیته است، تاحدودی متفاوت است. او خاستگاه دین را عکس­العملی در قبال بی­معنایی می­داند و «معنابخشی» را مهم­ترین ویژگی دین قلمداد می­کند. وی با بررسی دستاوردهای مدرنیته، معتقد است، دین قادر است مأمنی برای عصر حاضر باشد، به شرط آن که مورد بازاندیشی قرار گیرد. این دیدگاه گیدنز نسبت به دین، به آموزه­های اسلامی، به­خصوص نهج­البلاغه شباهت دارد. همین مسأله باعث شد تا پژوهش حاضر به روش توصیفی و تحلیلی، ابتدا به تبیین مبانی و مفاهیم این نظریه­ها بپردازد و سپس با واکاوی و تطبیق این مفاهیم با آموزه­های نهج­البلاغه به کاستی­ها و تفاوت­های آن دست یابد.  نتیجه این­که گیدنز با رویکرد کارکردگرایی، «معنابخشی» را از مهم­ترین کارکردهای دین دانسته است و آن را مختص به این دنیا می­داند، ولی از دیدگاه نهج­البلاغه معنابخشی در این دنیا خلاصه نمی­شود و آخرت را هم شامل می­شود و این دنیا مقدمه­ای است برای جهان آخرت. نهج­البلاغه عامل اصلی دین­ورزی را در درون انسان جستجو می­کند و آن نیاز فطری انسان به کمال و سعادت در دنیا و آخرت است. اما، گیدنز نگاه تقلیل­گرایانه و بهره­ورانه به دین دارد و به دین در حدّ ابزاری برای ساماندهی زندگی مادی نگریسته می­شود. «بازاندیشیِ» گیدنز به معنای عبور از اصول و ارکان اصلی دین است؛ این مفهوم، دین را تا حدّ زندگی روزمره پایین می­آورد و رنگ و بویی دنیایی به آن می­دهد. ولی بازاندیشی در نهج­البلاغه افق آن گسترده­تر از این جهان است و آخرت را دربرمی­گیرد و این جهان را میدانی برای عمل و جاودانگی در آخرت قلمداد می­کند.
 
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
نهج­البلاغه.
ابن­منظور، محمد بن مکرم. (1414). لسان‌العرب. بیروت: دارالصادر.
امرائی، رحیم؛ امیری، اکبر. (1404). «بررسی و نقد دیدگاه جرج سانتایانا در باب چیستی و کارکرد دین». فلسفه دین، 22 (4)، 286-275. DOI: 10.22059/jpht.2025.397430.1006129
بروس، استیو. (1385). پارادایم سکولاریزاسیون. ترجمه‌ی امیر غلامی، در: www.zend2.com
جلایی­پور، محمدرضا. (1384). آشنایی با آراء و آثار آنتونی گیدنز در کتاب چشم­اندازهای جهانی. تهران: طرح نو.
جوادی آملی، عبدالله. (1382). دین­شناسی. تهران: أسراء.
ـــــــــــــــــــ (1387). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. قم: أسراء.
خسروپناه، عبدالحسین. (1389). کلام جدید با رویکرد اسلامی. قم: معارف.
دورکیم، امیل. (1381). تقسیم کار اجتماعی. ترجمه‌ی باقر پرهام، تهران: مرکز.
رابرتسون، یان. (1374). درآمدی بر جامعه­شناختی، ترجمه حسین بهروان، مشهد: آستان قدس رضوی.
زیوری، معصومه؛ نوری، هادی؛ غلامی، محمدرضا؛ قاسمی روشن، ابراهیم. (1399). «تحلیل محتوای قیاسی رابطه‌ی دین­داری و عدالت اجتماعی در نهج­البلاغه». پژوهشنامه نهج­البلاغه، 8 (32)، 41-60.
شاکرنژاد، احمد. (1397). معنویت­گرایی جدید – مؤلفه­های مفهومی، لوازم اعتقادی و نشانه­های گفتمانی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
شجاعی زند، علیرضا. (1381). عرفی­شدن در تجربه مسیحی و اسلامی. تهران: باز.
ـــــــــــــــــــ (1380). دین، جامعه و عرفی شدن. تهران: مرکز.
صدر، سیدمحدباقر. (1402ق). فلسفتنا. بیروت: دارالتعارف.
صدیقی، بهرنگ. (1389). «تئوری ساخت­یابی آنتونی گیدنز: پیامدهای تئوریک و روش­شناختی و کاربرد عملی آن در جامعه­شناسی». پژوهش اجتماعی، 3 (9)، 141-167.
طباطبائی، سید محمدحسین. (1374). ترجمه تفسیرالمیزان. سیدمحمد باقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عادلی، عبدالعلی. (1395). «ارزیابی نظریه گیدنز در باب دین و دنیوی شدن براساس مبانی اسلامی». اسلام و مطالعات اجتماعی، 3 (4)، 133-153. https://ensani.ir/fa/article/408956
ـــــــــــــــ. (1401). «بررسی انتقادی نظریه گیدنز در باب منشأ و معنابخشی دین، براساس آموزه­های قرآن». معرفت فرهنگی اجتماعی، 14 (1)، 29-46.
فصیحی، امان الله. (1391). نقد تبیین کارکردی دین. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
فولادی، حفیظ الله؛ معارفی، غلامرضا. (1400). «نظارت اجتماعی در نهج­البلاغه: مبانی و مصادیق». اسلام و مطالعات اجتماعی، 9 (3)، 83-107. DOI: 10.22081/jiss.2021.60079.1771
گیدنز، آنتونی. (1377). پیامدهای مدرنیت. ترجمه‌ی محسن ثلاثی، تهران: نشر مرکز.
ـــــــــــــ (1382). فراسوی چپ و راست. ترجمه‌ی محسن ثلاثی، تهران: علمی.
ـــــــــــــ (1387). تجدد و تشخص: جامعه و هویت شخصی در عصر جدید. ترجمه‌ی ناصر موفقیان، تهران: نی.
ـــــــــــــ (1389). جامعه­شناسی. ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نی.
مختاری، سیامک؛ عبادی، مهدی؛ ابوالقاسمی، حسن. (1444). «تحلیل مفهوم التعامل السلمی و مؤشراته فی سیره‌ی الإمام علی (ع) بالاعتماد علی نهج البلاغه‌ی». دراسات حدیثه‌ی فی نهج البلاغه‌ی، 5 (2)، 61-74.
مصدقیان، حسین علی. (1387). «سیاقات الأخلاق الاجتماعیه‌ی من منظور نهج البلاغه‌ی». لجامعه‌ی رضوی للعلوم والتربیه‌ی، 2 (1)، 94-111.  https://ensani.ir/fa/article/299535 (بالفارسیه‌ی).
مطهری، مرتضی. (1389). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
همیلتون، ملکم. (1373). جامعه­شناسی دین. ترجمه‌ی محسن ثلاثی، تهران: ثالث.
Berger.Peter.L. (1969). The Social Reality of Religion. London: Faber& Faber.