بازتاب مؤلفه‌های تجدّد غربی در ساختار فکری و فناوری ایران صفوی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد تاریخ دانشگاه اراک، اراک، ایران

2 دانشیار تاریخ دانشگاه اراک، اراک، ایران

3 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه اراک، اراک، ایران

10.22099/jchr.2025.53494.1013

چکیده

یکی از وجوه مهم در مطالعه تحولات تمدنی ایران عصر صفوی، بررسی تأثیرات متقابل روابط ایران با جهان غرب و بازتاب آن در ساختار فکری و فناورانه جامعه ایرانی است. در پرتو ضرورت‌های سیاسی ناشی از تعارض‌های اروپاییان با امپراتوری عثمانی و نیز جذابیت روزافزون مظاهر فکری و تکنولوژیک تمدن غرب برای نخبگان ایرانی، مناسباتی میان ایران صفوی و دولت‌های غربی شکل گرفت که با رفت‌وآمد سیاحان، سفرا و صنعتگران غربی به دربار صفوی نمود یافت. این پژوهش، با رویکرد توصیفی-تحلیلی، در پی پاسخ به این پرسش است که بازتاب مؤلفه‌های تجدّد غربی در ساختار فکری و فناوری ایران صفوی چگونه شکل گرفت و چه اثری بر روند تحول تمدنی ایران نهاد. یافته‌ها نشان می‌دهد که این مناسبات، اگرچه به ظهور برخی از شاخصه‌های فکری نوین، تکنولوژی‌های نظامی و سازه‌های زینتی در جامعه ایرانی منجر شد، اما به دلیل محدودیت‌های ساختاری، نگاه تقدس‌گرایانه به سلطنت، غلبه حرمسرایی و اقتدارگرایی سیاسی، نتوانست به تحولی بنیادین در بطن جامعه بینجامد و در نهایت مظاهر تجدّد عمدتاً در محدوده طبقات فرادست باقی ماند.
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آزادارمکی، تقی؛ مبارکی، مهدی. (1391). ‌‏«‏تبیین جامعه‌شناختی علل تحول فرش ایرانی در دوره صفویه‌‏».‏ جامعه‌شناختی هنر و ادبیات، 4 (1)، 73-92.
آژند، یعقوب. (1383). ‌‏«‏نقاشان اروپایی در ایران دوره صفوی‌‏». هنرهای زیبا، (19)، 75 -83.
اسکندر بیگ ترکمان. (1382). تاریخ عالم آرای عباسی. محقق و مصحح ایرج افشار، ج2و 3، تهران: امیرکبیر.
افروغ، محمد. (1389). نماد و نشانه‌شناسی در فرش ایران. تهران: جمال هنر.
افشار نادری، غلامرضا. (1384). نقد و بررسی تاریخ ایران در دوره‌ی صفویان. تهران: پندار نو.
اولئاریوس، آدام. (1363). سفرنامه. ترجمه‌ی احمد بهپور، تهران: سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار.
بهرامی، اکرم. (1381). ‌‏«‏بررسی دوره‌ی اول حکومت شاه عباس اول‌‏»‏. تاریخ‌پژوهی، (12 و 13)، 111-123.
پیمان، متین. (1383). پوشاک ایرانیان. تهران: دفترپژوهش‌های فرهنگی.
تاریخ ایران دوره صفویه. (1380). پژوهش دانشگاه کمبریج، ترجمه‌ی یعقوب آژند، تهران: جامی.
تاورنیه، ژان باتیست. (1382). سفرنامه. ترجمه‌ی حمید ارباب شیرانی، تهران: نیلوفر.
تتوی، قاضی احمد؛ قزوینی، آصف خان. (1382). تاریخ الفی. محقق و مصحح غلامرضا طباطبایی مجد، ج8، تهران: علمی و فرهنگی.
جعفریان، رسول. (1386). تاریخ ایران اسلامی (دفترچهارم) صفویه از ظهور تا زوال. تهران: کانون اندیشه جوان.
جملی کارری، جووانی فرانچسکو. (1348). سفرنامه کارری. ترجمه‌ی عباس نخجوانی، عبدالعلی کارنگ، تبریز: اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی.
حاجی، اشرف. (بی تا). ‌‏«‏اسلحه منقرض شده‌‏». دانشمند، (564).
حائری، عبدالهادی. (1367). نخستین رویارویی‌های اندیشه گران ایران با دو رویه‌ی تمدن بورژوازی غرب. تهران: امیرکبیر.
حسینی فسایی، حاج میرزا حسن. (1382). فارسنامه ناصری. محقق و مصحح منصور رستگار فسایی، ج1، تهران: امیرکبیر.
حسینی قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین. (1383). خلاصه التواریخ. مصحح احسان اشراقی، ج1، تهران: دانشگاه تهران.
خطایی، علی‌اکبر. (1372). خطای نامه. شرح مشاهدات سید علی اکبر خطایی در سرزمین چین، تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا.
درکرویس، دیرک وان. (1380). شاردن و ایران، تحلیلی از اوضاع ایران در قرن17م. ترجمه‌ی حمزه اخوان تقوی، تهران: فرزان روز.
دلاواله، پیترو. (1370). سفرنامه، قسمت مربوط به ایران. ترجمه‌ی شجاع الدین شفا، تهران: علمی و فرهنگی.
ذبیحی، مرتضی. (1381). دنباله تاریخ اجتماعی اراک و بعضی موضوعات فرهنگی هنری. باهتمام اتاق بازرگانی و صنایع و معادن اراک، اراک: پیام دیگر.
سانسون، مارتین. (1346). سفرنامه؛ وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی. باهتمام و ترجمه تقی تفضّلی، تهران: ابی سبینا.
سیبیلا، شوستر والسر. (1364). ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه‌های اروپائیان. ترجمه و حواشی غلامرضا ورهرام، تهران: امیرکبیر.
سیوری، راجر. (1372). ایران عصرصفوی. ترجمه‌ی کامبیز عزیزی، تهران: سمت.
شاردن، ژان. (1372). سفرنامه. ترجمه‌ی اقبال یغمائی، ج2و3و4و5، تهران: توس.
شرلی، آنتونی. (1387). سفرنامه برادران شرلی. محقق و مصحح علی دهباشی، تهران: نگاه.
صفت گل، منصور. (1390). فراز و فرود صفویان. تهران: کانون اندیشه جوان.
غفاری کاشانی، قاضی احمد بن محمد. (1414). تاریخ نگارستان. محقق و مصحح مرتضی مدرس گیلانی، تهران: کتابفروشی حافظ.
فیگویروا، دن گارسیا دسیلوا. (1363). سفرنامه. ترجمه غلام رضا سمیعی، تهران: نشرنو.
قدیانی، عباس. (1387). فرهنگ جامع تاریخ ایران. ج1، تهران: آرون.
قزوینی، ابوالحسن. (1367). فواید الصفویه. محقق و مصحح مریم میراحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
قزوینی، زکریا بن محمد. (1373). آثار البلاد و اخبار العباد. ترجمه‌ی میرزا جهانگیر قاجار، تهران: امیرکبیر.
قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید. (1383). تاریخ جهان آرای عباسی. محقق و مصحح سید سعید میر محمد صادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
کاتف، فِدُت آناناس بویچ. (2536). سفرنامه. ترجمه‌ی محمد صادق همایونفرد، ویرایش عبدالعلی سیاوشی، تهران: کتابخانه ملی ایران.
کروسینسکی، بوداش تادوش. (1363). سفرنامه؛ یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی. ترجمه‌ی عبدالرزاق دُنبلی ‌‏«‏مفتون‌‏»‏، مقدمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران: توس.
کریمی، علی. ‌‏(1386). «‏بازتاب هویت فرهنگی ایرانیان در سفرنامه‌های عصر صفوی و قاجاری‌‏».‏ مطالعات ملّی، (29)، 31 -62.
کمپفر، انگلبرت. (1350). سفرنامه، در دربار شاه ایران. ترجمه‌ی کیکاووس جهانداری، تهران: انجمن آثار ملّی.
کنتارینی، آمبروجو.  (1349). سفرنامه. ترجمه‌ی قدرت‌الله روشنی، تهران: امیرکبیر.
لاکهارت، لارنس. (1383). انقراض سلسله صفویه. تهران: علمی و فرهنگی.
مجتهدی، کریم. (1384). آشنایی ایرانیان با فلسفه‌های جدید غرب. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و مؤسسه مطالعات تاریخ معاصرایران.
محبی، حمیدرضا. (1390). ‌‏«‏پیکره‌ی انسان درنقاشی صفوی‌‏». دانشگاه هنر، (8)، 45-55.
ملکم، سرجان. (1380). تاریخ کامل ایران. ترجمه‌ی میرزا اسماعیل حیرت، تهران: افسون.
میراحمدی، مریم. (1371). تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در عصر صفوی. تهران: امیرکبیر.
میرجعفری، حسین؛ سیدبنکدار، سیدمسعود. (1387). ‌‏«‏زرگری و جواهرسازی در عصر صفوی‌‏»‏. دانشگاه اصفهان، (3 و 5)، 1- 16.
میش مست‌نهی، مسلم؛ عابد اصفهانی، عباس. (1386). ‌‏«‏تاریخچه آینه و آینه‌کاری در ایران (با نگاهی ویژه به اصفهان دوره صفوی)‌‏». مرمت و پژوهش، (2)، 43-52.
نوایی، عبدالحسین. (1363). اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال 1038 تا 1105. تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ــــــــــــــــ. (1385). روابط سیاسی و اقتصادی ایران در دوره صفویه. تهران: سمت، 1385.
نوایی، عبدالحسین؛ غفاری‌فرد، عباسقلی. (1386). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی ایران دردوران صفویه. تهران: سمت.
نویدی، داریوش. (1386). تغییرات اجتماعی- اقتصادی در ایران عصر صفوی(قرن شانزدهم وهفدهم میلادی). ترجمه‌ی هاشم آقاجری، تهران: نشرنی.
واله قزوینی اصفهانی، محمدیوسف. (1372). خُلدبرین. محقق و مصحح میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
هربرت، موریس. (1362). محمدرضا بیگ. سفیر ایران در دربار لوئی14. به کوشش همایون شهیدی، ترجمه‌ی عبدالحسین وجدانی، تهران: گزارش.
یوسف جمالی، محمدکریم. (1385). ‌‏«‏نقد و بررسی سفرنامه‌های ونیزیان در ایران‌‏»‏. دانشگاه آزاد اسلامی محلات، 1 (1)، 126-152.
Matthee, Rudi. (1999). The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730. Cambridge: Cambridge University Press, 85–92.
M.Haneda. (2011). Army iii.safavid period". Encyclopaedia iranica.503-506.
A.Welch. (2011). Art in iran ix safavid to qajar periods, Encyclopaedia iranica, 620-627.
Walker, Daniel. nodate ''Carpets ix.safavid period'' Encyclopaedia iranica, 866-875.