تقابل آز و خرد در فرهنگ ایران باستان؛ مطالعه‌ی موردی: تطبیق شاهنامه با منابع فارسی میانه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار تاریخ دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

2 دانشجوی دکتری ادبیات حماسی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران ‏

10.22099/jchr.2025.52177.1003

چکیده

یکی از اساسی­ترین جنبه­های دین زرتشتی تقابل و نبرد نیروهای خیر و شر از آغاز آفرینش بوده است که با پیروزی نهایی نیروهای خیر بر شر به انجام می­رسد. خرد و آز نیز که هر دو از جمله مفاهیم کهن به شمار می­آیند، تبدیل به عناصر خیر و شر در این نبرد کیهانی می­شوند و در مواردی در تقابل با هم قرار می­گیرند. تقابل آز و خرد در تعدادی از ابیات شاهنامه‌ی فردوسی به وضوح دیده می­شود و می­توان این تقابل را در متون فارسی میانه و حتی متون مانوی یافت. بنابراین بررسی تطبیقی شاهنامه با منابع فارسی میانه علاوه بر آنکه به درک بهتر این تقابل کمک ­می­کند، منجر به شناخت بهتر ما از میزانِ انعکاس آن در شاهنامه به عنوان یکی از مهم­ترین منابع فرهنگ، اساطیر و تاریخ ایران باستان می­شود. ما در این پژوهش، به صورت کتابخانه­ای تقابل دو عنصر آز و خرد را در شاهنامه بررسی کرده­ایم و با شواهد موجود از متون فارسی میانه تطبیق داده­ایم. نتایج این پژوهش نشان می­دهد که ابیاتی از شاهنامه که در آن­ها آز و خرد در تقابل با هم قرار دارند، با برخی شواهد موجود در متون فارسی میانه هم­خوان هستند. همچنین با توجه به ماهیت، زبان و منابع متفاوت شاهنامه نسبت به متون مذکور، از این بررسی می­توان به این نتیجه رسید که آز و خرد و تقابل آن­ها به تدریج از مرزهای دینی گذر کرده و به عناصری از فرهنگ ایرانیان باستان تبدیل شده بودند؛ شاهنامه نیز نقشی مهم در انتقال برخی از مفاهیم فرهنگی مغفول­مانده در سایر منابع داشته است.
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار