نهادسازی پیامبر و کارکردهای آن در تکوین تمدن اسلامی (1- 10 ق.)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، بوشهر، ایران

2 ستادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، بوشهر، ایران

10.22099/jchr.2025.52427.1006

چکیده

از الزامات تمدن­سازی ایجاد نهادهاست و دولت مهم‌ترین نهاد در فرایند تمدن­سازی است. تأسیس حکومت، مهم­ترین اقدام سیاسی پیامبر اسلام (ص) پس از هجرت بود. امری که ظرفیت‌های تازه‌ای را در امر تمدن­سازی در جهان اسلام ایجاد نمود. این جستار با رویکرد توصیفی - تحلیلی و روش کتابخانه­ای، نیز بهره‌گیری ممکن از نظریه نهادگرایی، به این سؤالات می‌پردازد که اهم اقدامات پیامبر در زمینه نهادسازی  چه بوده و چه کارکردهایی را در تکوین تمدن اسلامی به همراه داشته است؟ یافته‌ها نشان می‌دهند که یکی از عوامل مهم قابلیت بالای حکومت اسلامی پیامبر در توفیق وی در امر نهادسازی و استقرار نهادهای دولتی، اجتماعی و تمدنی ساده و ابتدایی، از قبیل: نهادهای خانواده، عبادی و آموزشی، مالی و حکومتی اعم از قانونی، قضایی، نظامی و مناسبات خارجی بوده است. امری که با اتکا بر آموزه‌های قرآنی و جهان‌بینی توحید محور، همچنین سیره و ابتکارات پیامبر در عین ایجاد زمینه برای تمدن­سازی، با کارکردهای چندی از جمله: تربیتی و آموزشی، اقتصادی، تقنینی، عدالت­گرایی، امنیتی، با روندی تکاملی در ابعاد مختلف، به‌مثابه­ی میراثی تمدنی به حکومت‌های بعدی در جهان اسلام انتقال‌یافته و عصر زرین فرهنگ و تمدن اسلامی در سده­های سوم و چهارم هجری را رقم زده است.
 
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
ابن عساکر. (1413ق).  ترجمه الامام زین العابدین علی بن الحسین علیه السّلام و تلیها ترجمه ابنه الامام محمدالباقر علیه السّلام من تاریخ مدینه دمشق. تهران: چاپ محمدباقر محمودی.
ابن هشام. (بی­تا). سیره ابن هشام. تحقیق مصطفی السقاء، ابراهیم الابیاری، عبداحفیظ شبلی، لبنان: دارالوفات.
ابن اثیر جزری. (1371). تاریخ کامل اسلام و ایران. ترجمه‌ی عباس خلیلی، ایوالقاسم حالت، مؤسسه­ی مطبوعات علمی.
اسعدی، محمد مصطفی. (1401). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. قم: دفتر نشر معارف.
افتخاری، اصغر. (1388). «دیپلماسی در حکومت پیامبر (ص)». مطالعات تاریخ اسلام، (1)، صص22-53.
بلاذری، الامام ابوالحسین. (1988م).  فتوح البلدان. لبنان، بیروت: دار و مکتبه الهلال.
چراغی کوتیانی، اسماعیل. (1388). «رویکرد اسلام به چهار کارکرد مهم خانواده». معرفت، (139)، 35-54.
دیار بکری، حسین بن محمد. (1302ق).  تاریخ الخمیس فی احوال نفس النفیس. ج1، بیروت: دارالصادر.
رضایی، جمال؛ نراقی، علی‌اصغر. (1389). «بررسی الگوی خانواده سالم در سیره پیامبر اسلام(ص)». مطالعات قرآنی (فدک سبزواران)، 1 (4)، 93-124.
سعیدی، پرویز. (1382). «سازمان اداری و مالی در زمان رسول خدا (ص)». حکومت اسلامی، (30)، 178-201.
صالح، صبحی. (1379). علوم الحدیث و مصطلحه. دمشق: دانشگاه دمشق.
طبرسی، فضل ابن حسن. (1417ق). اعلام الوری باعلام الهدی. بیروت: دارالمعرفه.
طبری، محمد بن جریر. (1375). تاریخ طبری. ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده، ج3، تهران: اساطیر.
عبدالرحمن، علی فلاح. (2000م). الدوله فی الاسلام. بیروت: دارالاسلام.
عجم اوغلو، دارون؛ رابینسون، جیمز. (1392). چرا کشورها شکست می­خورند، سرچشمه­های قدرت، فقر و غنای کشورها. ترجمه‌ی پویا جبل عاملی و محمدرضا فرهادی‌پور، تهران: دنیای اقتصاد.
علی، جواد. (1380). المفصل فی­ تاریخ العرب قبل الاسلام. قم: منشورات شریف‌الرضی.
علیخانی، علی‌اکبر و همکاران. (1386) سیاست نبوی؛ مبانی، اصول، راهبردها. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
قائدان، اصغر. (1397). «سازماندهی جنگی در غزوات عصر پیامبر (ص)». مطالعات تاریخی جنگ، 1 (2)، 75-96.
کاظمی، حجت. (1392). «نهادگرایی به‌عنوان الگویی برای تحلیل سیاسی». پژوهش سیاست نظری، (13)، 1-27.
کتّانی، عبدالحی. (1384) نظام اداری مسلمانان در صدر اسلام. ترجمه‌ی علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
کسایی، نورالله. (1388). «دانش و آموزش در عصر پیامبراسلام (ص)». 1 (1)، 100-133.
کمالی­زاده، محمد. (1395). «دیوان­سالاری کارآمد از منظر نهادگرایی». پژوهش سیاست نظری، (20)، 173-206.
کلینی، محمدبن یعقوب. (1365). الکافی. تدوینگر: علی­اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کوئن، بروس. (1380). مبانی جامعه‌شناسی. ترجمه­ی غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران: سمت.
محمدی‌ضیاء،علی؛ لک­زایی، نجف. (1398). «تبیین ماهیت دولت نبوی و علوی: رویکردهای مفهومی، ساختاری و نظری». دولت­پژوهی، 5 (17)، 139-171.
مرتضی آملی، سیدجعفر. (1391).  سیره صحیح پیامبر اعظم. ترجمه‌ی کتاب صحیح من سیره نبی­الاعظم، ترجمه‌ی محمد سپهری، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه­ی اسلامی.
مسلم، ابن حجاج. (1427ق). صحیح مسلم. تدوینگر: نظر بن محمد الفاریابی، مکه: دارالطیبه.
نورث، داگلاس؛ والیس، جان جوزف؛ وینگاست، باری آر. (1396). خشونت و نظم‌های اجتماعی، چهارچوب مفهومی برای تفسیر تاریخ ثبت شده بشر. ترجمه­ی جعفر خیرخواهان و رضا مجیدزاده، تهران: روزنه.
ویل دورانت. (1367). تاریخ تمدن. ج 1، ترجمه­ی احمد آرام و دیگران، تهران: آموزش انقلاب اسلامی.
هانتینگتون، ساموئل. (1370). در مطالعات تطبیقی و نظری در باب انقلاب ها. گردآوری جک گلدستون، ترجمه­ی محمد تقی دلفروز، تهران: کویر.
Hall, P.A. and Taylor, R.C.R (1996). “Political Science and the Three New Institutionalisms”. Political Studies, (44), 936-57.
Hall PA. (1986).Governing the Economy: The Politics of State Intervention in Britain and France. Oxford University Press.
Hodgson, Geoffrey M.(2006). What Are Institutions? Journal of Economic Issues, Vol. XL, No.1.